Grzyby-Start
Intersujące wiosenne grzyby Lasów Oliwskich

 Dowodem nadejścia wiosny jest nie tylko obecność pospolitych kwitnących roślin, np. niebieskich przylaszczek i fiołków, białych i żółtych zawilców, czy też złocistych ziarnopłonów. W marcu i kwietniu mogą pojawić się także niektóre grzyby wielkoowocnikowe (macromycetes), spośród których najbardziej znane są smardze i piestrzenice.


Poniżej scharakteryzowałem kilka wiosennych gatunków grzybów rosnących w Lasach Oliwskich, położonych w granicach administracyjnych Gdańska. Niektóre stanowią rzadkość, jak np. urna diabła, czy też czareczka czarniutka. Kilka gatunków nadaje się do konsumpcji, m.in. dwa poniżej opisane: krążkownica wrębiasta i szyszkówka świerkowa. Smardze, pomimo przydatności do jedzenia, nie mogą być pozyskiwane w Polsce na naturalnych stanowiskach – są tam pod ochroną prawną.
 
 Urna diabła lub czarny tulipan Urnula craterium należy do grzybów workowych (Ascomycota), rzędu kustrzebkowców (Pezizales) i rodziny Sarcosomataceae. Posiada łacińskie nazwy synonimiczne: Geopyxis craterium, Peziza craterium i Sarcoscypha crateriumPeziza craterium Schwein. i Sarcoscypha craterium (Schwein.) Bánhegyi Peziza craterium Schwein. i Sarcoscypha craterium (Schwein.) Bánhegyi = Peziza craterium Schwein. i Sarcoscypha craterium (Schwein.) Bánhegyi. Jest saprotrofem (saprobiontem) występującym na rozkładającym się drewnie lub na ziemi, w której tkwią fragmenty drewna, np. korzenie martwych drzew. Owocniki pojawiają się wczesną wiosną, tuż po ustąpieniu śniegu; dobrze znoszą nawroty zimy. Mają kształt kubka lub miseczki średnicy 2-7 (15) cm i wysokości 3-10 cm. Część zewnętrzna apotecjum ma kolor prawie czarny do brązowawo-czarnego, u młodych okazów jest on szarawy (owocnik w kształcie czarki lub miseczki nosi nazwę apotecjum); niekiedy brzeg owocnika jest ząbkowany lubirregularly torn. nieregularnie rozdarty. Część wewnętrzna z warstwą rodzajną jest czarniawo-brązowa do czarnej (jak czeluść piekła), stąd pochodzi owa nazwa – urna diabła.
W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie urna diabła (Devil's urn) jest nieporównanie bardziej znana niż w Polsce, szeroko rozpowszechniona na wschód od Gór Skalistych i traktowana jako tamtejszy zwiastun wiosny. Można ją tam napotkać w tym samym czasie, co pierwsze smardze.Although Urnula. Owocniki wyrastają w skupieniach; są raczej trudne do wypatrzenia, ponieważ ich ciemny kolor zlewa się z zeszłorocznymi opadłymi liśćmi. Often they are even found fruiting in clusters of several fruiting bodies. Pojawiają się w pobliżu m.in. dębów i osik, zwykle pod mocno zwartymi, dającymi głęboki cień drzewostanami. Microscopic Features : Spores 24-36 x 10-15µ; smooth, elliptical to spindle shaped. Askospory (zarodniki workowe) mają kształt elipsy lub wrzeciona i mają wymiary: 24-36 x 10-15 μm; są gładkie. W Polsce stanowisko tego rzadkiego grzyba stwierdzono m.in. w Puszczy Białowieskiej. Gatunek włączono do kategorii „rzadki” [R] na krajowej czerwonej liście macromycetes.
W Lasach Oliwskich w 2009 r. gatunek ten pojawił się już w marcu. Cztery owocniki wyrosły w lesie komunalnym Gdańska, w mszystej glebie, w pobliżu zmurszałego dębowego pniaka. Stanowisko położone jest na szczycie grzbietu nazywanego Lagry, w pobliżu Osiedla VII Dwór (Lasy Oliwskie, Trójmiejski Park Krajobrazowy).
 
 
 Do urny diabła podobny jest inny wiosenny grzyb – czareczka czarniutka, czyli uszko czarne Pseudo­plectania nigrella, należący także do workowców (Ascomycota), rzędu kustrzebkowców (Pezizales) i rodziny Sarcosomataceae. W Europie rosną trzy gatunki z rodzaju Pseudoplectania, a omawiany jest z nich najczęstszy. Wytwarza on owocniki o średnicy 1-2(3) cm; są one bez trzonu, miseczkowate do kubkowatych, we wszystkich częściach mniej lub bardziej czarno zabarwione. Strona zewnętrzna owocnika jest matowo czarna i na skutek obecności delikatnego owłosienia nieco filcowato-otrębiasta. Strona wewnętrzna apotecjum u młodych okazów jest lśniąco czarna (ważna cecha rozpoznawcza), później staje się matowa, często żyłkowato-pomarszczona. Miąższ jest bla­doszary, nieco elastyczny. Zarodniki są bezbarwne, kuliste, gładkie, o średnicy 10-12 (14) μm. Owocniki tego saprotrofa pojawiają się zwykle od marca do maja. Wyrastają w lasach iglastych, pod świerkami lub sosnami, na mszystych glebach. Czareczka czarniutka uznawana jest za gatunek dość rzadki.
Zdjęcie czareczki zamieszczone w artykule zostało wykonane 5 kwietnia 2009 r. i przedstawia owocniki wyrosłe w zdewastowanym i zanieczyszczonym lesie z udziałem świerka pospolitego, w oddziale 135 leśnictwa Matemblewo. W sumie pojawiło się tam ponad 25 owocników na przestrzeni około 20 arów.
 
 
Kubianka kotkowa (kubianka olszowa) Ciboria amentacea syn. Rustroremia  amentacea wyrasta wczesną wiosna na opadłych zeszłorocznych kotkach olsz, czyli na ich kwiatostanach męskich,. Rzadko pojawia się na kotkach leszczyn i wierzb. Jest woreczniakiem (Ascomycota), należy do rzędu tocznikowców (Helotiales) i rodziny twardnicowatych (Sclerotiniaceae). Tworzy pucharkowate, następnie talerzykowate apotecja. Mają one średnicę 0,5-1 cm, ich wewnętrzna i zewnętrzna powierzchnia jest jasnobrązowa. Brązowawy trzon może osiągać 3 cm wysokości. Worki, w których tworzą się zarodniki, mają wymiar: wysokość około 135 μm , a szerokość 9 μm. Askospory są elipsoidalne, białe, kremowe lub żółtawe, o wymiarach: 7,5-10,5 x 4,5-6 μm. Obszar występowania tego gatunku obejmuje prawie całą Europę – gatunek pojawia się tam, gdzie rosną olsze.
W Lasach Oliwskich kubiankę kotkową stwierdzono w Dolinie Czystej Wody, na obszarze niedawno utworzonego użytku ekologicznego*. W 2009 r. owocniki wyrosły na początku marca, na kotkach olszy czarnej Alnus glutinosa rosnącej w grupie wzdłuż potoku.
 
 
 Krążkownica wrębiasta Discina ancilis syn. Discina perlata jest woreczniakiem z rzędu kustrzebkowców (Pezizales) i przedstawicielem rodziny krążkownicowatych (Discinaceae). Występuje jako saprotrof od kwietnia do czerwca, w borach świerkowych lub sosnowych, na ziemi wokół pniaków i często na zmurszałym drewnie; lokalnie może być dość pospolita. Tworzy owocniki o średnicy 3-15 cm, krążkowate lub talerzykowate, z krótką, pofałdowaną, trzonowatą podstawą. Strona wewnętrzna apotecjum jest pomarszczona i jamkowata, żółtobrązowa do ciemnoczerwonobrązowej. Wilgotna strona zewnętrz­na jest brudnobiała do mięsnoróżowej, zaś podczas suchej po­gody staje się prawie biała. Miąższ jest łamliwy, trochę łykowaty. Zarodniki są hialinowe, wrzecionowate, delikatnie brodaw­kowane, z grubym stożkowatym wyrostkiem na obu końcach; osiągają wymiary: 20-40 x 10-15 μm.
W Lasach Oliwskich, w związku z masowym wyrębem świerków zaatakowanych przez kornika drukarza, pojawiło się wiele zmurszałych pniaków tych drzew, zasiedlonych przez krążkownicę. Prezentowana fotografia pochodzi z Samborowa (las komunalny Gdańska) i przedstawia skupienie owocników na martwym drewnie świerka pospolitego (początek kwietnia 2009 r.).
 
Czarka austriacka Sarcoscypha austriaca – „wiosenny klejnot”, należy do  grzybów workowych Ascomycota, rzędu kustrzebkowców (Pezizales) i rodziny czarkowatych (Sarcoscyphaceae). Tworzy owocniki czarkowate, kielichowate, później talerzykowate średnicy 1-5 cm, zwykle z krótkim trzonem. Strona wewnętrzna jest karminowa, cynobro­woczerwona, a zewnętrzna biaława, lekko różowa lub żółtawa, pokryta szeregiem włosków; są one poskręcane, czym różni się ten gatunek od blisko spokrewnionej z nią czarki szkarłatnej S. coccinea – u tej czarki włoski są proste. Konsystencja miąższu jest łykowato-woskowata. Czarka austriacka wytwarza zarodniki bezbarwne, podłużnie eliptyczne do cylindrycznych, gładkie, na koń­cach wgłębione, o wymiarach: 33-50 x 12-14 μm. Gatunek jest saprobiontem, owocnikującym od lutego (tuż po zaniku śnieżnej powłoki) do początku maja. Owocniki są bardzo odporne na niskie temperatury; pojawiają się najczęściej w łęgach, na leżących na ziemi gałązkach olszy szarej Alnus incana i wierzb Salix spp. W Polsce czarka jest częstsza w górach i na pogórzu. W rejonie Gdańska posiada kilkanaście stanowisk: Dolina Radości, Dolina Bobrów, Lagry, Samborowo, Dolina Zajęcza, Dolina Strzyży, Park Północny w Sopocie i in. Ze względu na łagodne zimy w ostatnim dziesięcioleciu, zawiązki owocników, a nawet małe owocniki czarki pojawiały się już w końcu listopada i zimowały. W kraju gatunek podlega ochronie prawnej. Fotografia pochodzi z Samborowa – połowa kwietnia 2009 r. Pojawiło się tam kilkadziesiąt owocników rosnących w grupach na leżących gałęziach wierzby szarej Salix cinerea.
 
 Sklerotka (twardnica) bulwiasta Dumontinia tuberosa jest grzybem workowym (Ascomycota) z rzędu Helotiales i rodziny Sclerotiniaceae. Pasożytuje na kłączach zawilca białego Anemone nemorosa. Tworzy podziemne kuliste skleroty wielkości ziarna grochu, z których wiosną wyrastają owocniki; są one kubkowate, potem miseczkowate, brązowe, średnicy 1-3 cm. Ze sklerotą połączone są trzonkiem: 3-8 cm długości. Miąższ owocnika ma słodkawy smak, jest woskowaty, dość kruchy. Askospory są bezbarwne, elipsoidalne, gładkie, o wymiarach: 12-17 x 6-9 µm. Grzyb pojawia się tam, gdzie rośnie jego żywiciel – w lasach, na łąkach i w parkach. Dość licznie owocnikuje w dolinie Samborowo, m.in. w łęgu olszowo-jesionowym (w sąsiedztwie opisanej czarki austriackiej) i na pobliskiej łączce.
.

Piestrzenica kasztanowata, czyli babie uszy Gyromitra esculenta należy do  grzybów workowych (Ascomycota), rzędu kustrzebkowców (Pezizales) i rodziny krążkownicowatych (Discinaceae). Tworzy owocniki o nieregularnym, mocno pofałdowanym na powierzchni kapeluszu średnicy 3-8(12) cm, w kolorze czerwo­nobrązowym do ciemnobrązowego. Trzon jest białawy, czasami z liliowym odcieniem, jamkowato-fałdzisty, lekko oszroniony – owocnik stanowi sobowtór jadalnych smardzów. Zarodniki są gładkie, z dwiema oleistymi kroplami, o wymiarach: 18-23 x 9-11,5 μm. Owocniki pojawiają się w lasach sosnowych lub świerkowych, miejscami często, od końca marca do maja. Ich aromatyczny zapach powodował, że jeszcze pół wieku temu gatunek zbierano i poddawano obróbce termicznej lub suszono dla pozbycia się trującej gyromitryny. Substancja ta, rozpuszczalna w wodzie, wywołuje zatrucie, czasami śmiertelne, oraz uszkadza wątrobę i nerki. Objawy zatrucia występują po 4-8 godzinach. Mimo owej obróbki, w organizmie człowieka mogą wystąpić skomplikowane reakcje w układzie krwionośnym, powodujące uczulenie. Ponieważ dawna nazwa piestrzenica jadalna sugerowała przydatność tego grzyba do konsumpcji, w latach 50. XX w. prof. Henryk Orłoś (dziadek Macieja, znanego prezentera telewizji) zmienił jego nazwę na piestrzenica kasztanowata.

Owocnik na fotografii wyrósł w Samborowie w grupie kilku okazów.

 Smardz jadalny Morchella esculenta, syn. M. rotunda, M. vulgaris jest woreczniakiem (Ascomycetes) z rzędu kustrzebkowców (Pezizales) i rodziny smardzowatych (Morchellaceae). Jego owocniki posiadają kapelusz wielkości 3-10 cm, przeważnie w kolorze jasnobeżowym do ochrowego, są również szare lub prawie czarne, o bardzo zmiennym kształcie; zwykle jest on okrągławy. Płonne krawędzie jamek ułożone są nieregularnie. Trzon jest biały, kremowy do żółtego, na powierzchni lekko otrębiasty. Zarodniki mają rozmiar: 16-23 x 11-14 μm. Owocniki pojawiają się od kwietnia do maja w lasach liściastych i miesza­nych, często w łęgach – na brzegach strumieni pod jesionami, także na naturalnych łąkach i siedliskach antropogenicznych, np. na miejskich trawnikach oraz zieleńcach, na których wysypano sosnową korę dla zagłuszenia chwastów. Gatunek jest jadalny, o przyjemnym aromacie, do niedawna stanowił jeden z najcenniejszych wiosennych grzybów spożywczych. Wyraźny zanik wielu stanowisk i zmniejszanie się liczebności populacji wszystkich gatunków należących do rodziny smardzowatych (Morchellaceae), spowodował ich wpisanie w roku 1983 na listę grzybów ściśle chronionych w Polsce.
W rejonie Gdańska gatunek występuje dość rzadko, wyjątkowo obfity pojaw stwierdzono w 2006 r. Grzyba zauważono wówczas m.in. w Samborowie i lesie sopockim koło Opery Leśnej. Odnotowano także pojawienie się owocników na miejskich zieleńcach w Jelitkowie i we Wrzeszczu oraz na trawniku Osiedla VII Dwór w Oliwie.
 
Szyszkówka świerkowa Strobilurus esculentus należy do grzybów podstawkowych (Basidiomycota),  rzędu pieczarkowców (Agaricales) i rodziny gąskowatych (Tricholomataceae). Owocnik posiada szarobrązowy lub ciemnobrązowy, rzadko białawy kapelusz średnicy 0,5-3 cm; jego brzeg przeważnie jest lekko żłobkowany. Miąższ ma smak łagodny – korzenno-grzybowy, do konsumpcji nadają się same kapelusze. Zarodniki mają wymiary: 5-7,5 x 3-4 μm. Cystydy na końcu są zaokrąglone, z kryształkami lub bez nich. Owocniki pojawiają się od kwietnia do końca maja, a nawet w czerwcu, rzadko również późną jesienią. Wyrastają na zagłębionych w ściółce lub glebie świerkowych szyszkach. Istnieje możliwość pomylenia gatunku z szyszkówkąmi – tęporozwierkową i gorzkawą, wyrastających na szyszkach sosny pospolitej, oraz grzybówką szyszkolubną i Baeospora myosura.
W Lasach Oliwskich jest to gatunek pospolity wszędzie tam, gdzie rosną introdukowane dojrzałe świerki. W tym roku pierwsze owocniki pojawiły się pod koniec marca, w miejscach wolnych od śniegu, m.in. w Dolinie Zajęczej.

***

Dla wytrawnego grzybiarza okres grzybobrania może trwać okrągły rok, także na wiosnę. Chociaż nie wszystkie wiosenne gatunki macromycetes można konsumować, warto je odszukać chociażby dla ich walorów estetycznych i poznawczych.

Tekst Marcin S. Wilga – Borsuk
Zdjęcia Mirosława I Mirosław Wantoch- Rekowscy www.mirki.kaszuby.pl


* Powołano go dla ochrony siedliska stoplamka zaniedbanego Dactylorhiza praetermissa oraz drzewostanów ocieniających potok, w którym żyją wypławek alpejski i larwy muchówki z rodziny ochotkowatych (Chironomidae)
Paratanytarsus natvigi; owa muchówka jest reliktem polodowcowym i ma w tym rejonie drugie krajowe stanowisko.
 
                                                       Komentarze

12 Grudnia 2018
Środa
Imieniny obchodzą:
Adelajda,
Aleksander, Dagmara,
Paramon, Suliwoj
Do końca roku zostało 20 dni.
Grzybland Na Facebooku
Konkursy
Logowanie
Login

Hasło

Zapamiętaj mnie
Nie pamiętasz hasła?
Nie masz konta? Załóż je sobie
Kiedy na grzyby

showMoon()
Gościmy
Aktualnie jest 680 gości online